Μήπως ένας παραισθησιογόνος μύκητας ήταν η πηγή δύναμης των Ελευσινίων Μυστηρίων;

Καλλιτεχνική αναπαράσταση των Ελευσινίων Μυστηρίων. Εικόνα που δημιουργήθηκε από τον συγγραφέα με χρήση τεχνητής νοημοσύνης για επεξηγηματικ...

Καλλιτεχνική αναπαράσταση των Ελευσινίων Μυστηρίων. Εικόνα που δημιουργήθηκε από τον συγγραφέα με χρήση τεχνητής νοημοσύνης για επεξηγηματικούς σκοπούς.

Μια νέα μελέτη του Scientific Reports υποδηλώνει ότι το μυστικό ποτό των Ελευσινίων Μυστηρίων μπορεί να περιείχε ένα αποτοξινωμένο ψυχεδελικό παράγωγο ενός ερυσιβώδους μύκητα, το οποίο ενδεχομένως εξηγεί τα μεταμορφωτικά τελετουργικά της αρχαίας Ελλάδας.

Για περισσότερα από χίλια χρόνια, κάτι εξαιρετικό συνέβαινε σε μια τεράστια αίθουσα φωτισμένη με πυρσούς στην Ελευσίνα, ακριβώς δυτικά της Αθήνας.

Άνδρες και γυναίκες — πολίτες, σκλάβοι, στρατηγοί, ποιητές — περπατούσαν σιωπηλά στην Ιερά Οδό. Νήστευαν. Προετοιμάζονταν. Μπαίνανε στο Τελεστήριο. Και όταν έβγαιναν, πολλοί ισχυρίζονταν ότι δεν φοβόντουσαν πλέον τον θάνατο.

Αυτό που συνέβαινε μέσα στο Τελεστήριο ήταν τόσο μυστικό που η αποκάλυψή του συνεπαγόταν θανατική ποινή. Ωστόσο, σήμερα, η σύγχρονη χημεία μπορεί να μας έχει φέρει πιο κοντά από ποτέ στην κατανόηση του κρυφού μηχανισμού των Ελευσινίων Μυστηρίων.

Μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Scientific Reports υποδηλώνει ότι οι μυημένοι μπορεί να είχαν καταναλώσει ένα προσεκτικά αποτοξινωμένο ψυχεδελικό που προέρχονταν από έναν θανατηφόρο μύκητα.

Η θεϊκή τριάδα της Ελευσίνας: Περσεφόνη, Τριπτόλεμος και Δήμητρα (Ρωμαϊκό αντίγραφο που χρονολογείται στην πρώιμη αυτοκρατορική περίοδο και φιλοξενείται στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, από το Μεγάλο Ελευσίνιο Ανάγλυφο στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, μαρμάρινο ανάγλυφο από την Ελευσίνα, 440-430 π.Χ.) . [Credit: Public Domain]

Ένα τελετουργικό βασισμένο στον θάνατο και την αναγέννηση

Τα Μυστήρια είχαν τις ρίζες τους στον Ομηρικό Ύμνο στη Δήμητρα, που συντάχθηκε γύρω στον 7ο αιώνα π.Χ. Το ποίημα αφηγείται την απελπισμένη αναζήτηση της Δήμητρας για την κόρη της Περσεφόνη, που απήγαγε ο Άδης στον κάτω κόσμο. Η θλίψη της έκαψε τη γη, η επανένωσή της την αναζωογόνησε. Ο μύθος αντικατόπτριζε τον εποχιακό κύκλο της γεωργίας: θάνατο και αναγέννηση.

Κάθε φθινόπωρο, οι μυημένοι αναπαριστούσαν αυτό το κοσμικό δράμα. Μετά από ημέρες νηστείας και τελετουργικού καθαρισμού, έπιναν τον κυκεώνα, ένα ιερό ποτό που περιγράφεται ως μείγμα νερού, χοντραλεσμένου κριθαριού (πτισάνη) και βότανα (κυρίως βλήχωνα/φλησκούνι, βότανο παρόμοιο με την μέντα). Τι συνέβαινε μετά παραμένει άγνωστο. Οι αρχαίες πηγές αναφέρονται μόνο με υπαινιγμούς: εκτυφλωτικό φως, όραμα, εμπειρία μεταμόρφωσης, αίσθηση αθανασίας.

Για αιώνες, οι μελετητές συζητούσαν αν ο κυκεώνας ήταν απλώς συμβολικό στοιχείο ή φαρμακολογικός παράγοντας.

Η ψυχεδελική υπόθεση

Το 1978, ο R. Gordon Wasson, ο Albert Hofmann (ο χημικός που συνθέτησε το LSD) και ο Carl Ruck πρότειναν ότι ο κυκεώνας περιείχε ερυσιβώδη (Claviceps purpurea), έναν μύκητα που μολύνει το κριθάρι και παράγει αλκαλοειδή ερυσιβώδους. Αυτές οι ενώσεις είναι χημικά συγγενείς με το LSD.

Η θεωρία ήταν τολμηρή αλλά προβληματική. Το ερυσιβώδες είναι γνωστό για την πρόκληση ερυσιβώδους νόσου — γνωστής και ως «Φωτιά του Αγίου Αντωνίου» — μιας φρικτής πάθησης που προκαλεί επιληπτικές κρίσεις, γάγγραινα και μαζικούς θανάτους. Οι μεσαιωνικές επιδημίες σκότωσαν δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους.

Πώς μπόρεσαν οι αρχαίοι Έλληνες να χορηγήσουν με ασφάλεια ερυσιβώδη σε χιλιάδες μυημένους χωρίς να προκληθεί καταστροφή;

Αττικός κρατήρας, 440-430 π.Χ. Δύο γυναικείες μορφές, πιθανώς η Δήμητρα και η Περσεφόνη. Αρχαιολογικό Μουσείο Ακράγαντα. [Credit: Public Domain]

Μετατρέποντας το δηλητήριο σε όραμα

Η νέα μελέτη, υπό την ηγεσία ερευνητών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και διεθνών συνεργατών, εξέτασε πειραματικά εάν οι τοξικές ενώσεις του ερυσιβώδους μύκητα θα μπορούσαν να μετατραπούν σε ψυχοδραστικές ουσίες αλλά ασφαλέστερες χρησιμοποιώντας αρχαία τεχνολογία.

Εστίασαν στην μετατροπή των τοξικών εργοπεπτιδίων σε λυσεργικό οξύ αμίδιο (LSA) και iso-LSA — ψυχοδραστικές ενώσεις που σχετίζονται δομικά με το LSD αλλά είναι σημαντικά λιγότερο ισχυρές.

Οι ερευνητές παρασκεύασαν ένα παραδοσιακό διάλυμα αλυσίβας χρησιμοποιώντας τέφρα ξύλου και νερό — ακριβώς το είδος του αλκαλικού μείγματος που ήταν διαθέσιμο στην αρχαιότητα. Στη συνέχεια, ανακάτεψαν σκόνη σκληρωτίου ερυσιβώδους σε αυτό το διάλυμα αλυσίβας υπό ελεγχόμενες συνθήκες.

Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά.

Σε αρχικό pH 12,5, με συγκέντρωση ερυσιβώδους 5% και 120 λεπτά θέρμανσης, τα τοξικά εργοπεπτίδια υδρολύθηκαν πλήρως. Στη θέση τους, παρήχθησαν μετρήσιμες ποσότητες LSA και iso-LSA — περίπου 0,54 mg και 0,48 mg ανά γραμμάριο ερυσιβώδους σκόνης αντίστοιχα.

Η αναλυτική επιβεβαίωση έγινε τόσο με φασματοσκοπία ¹H NMR όσο και με ανάλυση UHPLC/Q-TOF-HRMS. Η εξαφάνιση των σημάτων αμιδίου που σχετίζονται με τα τοξικά εργοπεπτίδια — και η εμφάνιση χαρακτηριστικών κορυφών LSA — απέδειξε την πλήρη χημική μετατροπή.

Με λίγα λόγια: τα θανατηφόρα συστατικά μπορούσαν να εξουδετερωθούν, ενώ ο ψυχοδραστικός πυρήνας παρέμενε.

Θα μπορούσε να είχε λειτουργήσει στην Ελευσίνα;

Μια σημαντική αντίρρηση στην υπόθεση του ερυσιβώδους μύκητα ήταν πάντα η δοσολογία και η ασφάλεια. Η μελέτη ασχολείται άμεσα με αυτό το θέμα.

Το LSA είναι ψυχοδραστικό σε δόσεις περίπου 0,5 mg. Υπό βέλτιστες συνθήκες, ένα γραμμάριο επεξεργασμένου ερυσιβώδους θα μπορούσε να αποδώσει περίπου αυτή την ποσότητα δραστικής ουσίας. Ακόμα και αν συμμετείχαν χιλιάδες μυημένοι, θα χρειάζονταν μόνο λίγα κιλά ερυσιβώδους — μια ποσότητα εφικτή στο πλαίσιο της αγροτικής οικονομίας της αρχαίας Ελλάδας.

Επιπλέον, η αλκαλική αλυσίβα θα μπορούσε να έχει εξουδετερωθεί εν μέρει πριν από την κατανάλωση, είτε μέσω έκθεσης στον αέρα (το CO₂ μειώνει το pH) είτε μέσω ανάμειξης με τη βάση κυκεώνα από κριθάρι και μέντα. Το τελικό ποτό δεν ήταν απαραίτητα καυστικό.

Οι ερευνητές υποστηρίζουν επίσης ότι η μόλυνση από ερυσιβώδη σε μεσογειακά κλίματα θα ήταν τοπική και όχι επιδημική. Η εύφορη πεδιάδα του Θριάσιου στην Ελευσίνα θα μπορούσε να είχε προμηθεύσει μολυσμένο κριθάρι σε μικρές, ελεγχόμενες ποσότητες — επαρκείς για τελετουργικούς σκοπούς, αλλά όχι για μαζική δηλητηρίαση.

Ανάγλυφο από τερακότα με την θεά Δήμητρα, φορώντας στάχυα, 1ος αιώνας π.Χ.–μ.Χ., Αρχαιολογικό Μουσείο Αμοργού, Ελλάδα. [Credit: Public Domain]

Εμπειρία πέρα από τη χημεία

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι συγγραφείς υπογραμμίζουν ότι τα Μυστήρια δεν ήταν απλώς φαρμακολογικά γεγονότα. Το περιβάλλον και οι συνθήκες – νηστεία, προσδοκία, συλλογικό τελετουργικό, μυθική πλαισίωση – θα είχαν ενισχύσει οποιαδήποτε ψυχοδραστική επίδραση.

Το LSA είναι λιγότερο ισχυρό από το LSD, αλλά έχει αποδεδειγμένη δράση στους υποδοχείς σεροτονίνης. Το Iso-LSA εμφανίζει επίσης δραστηριότητα στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Μαζί, το μείγμα θα μπορούσε να έχει προκαλέσει αλλοιωμένη αντίληψη, διάλυση του εγώ και βαθιές συναισθηματικές καταστάσεις.

Αρχαίες μαρτυρίες περιγράφουν ακριβώς αυτό: μια αντιπαράθεση με τη θνητότητα που ακολουθείται από πνευματική αναγέννηση.

Όχι απόδειξη, αλλά πιθανότητα

Η μελέτη δεν ισχυρίζεται ότι υπάρχει οριστική απόδειξη ότι το ερυσιβώδες σιτάρι χρησιμοποιήθηκε στην Ελευσίνα. Κανένα υπόλειμμα από το Τελεστήριο δεν έχει ακόμη αναλυθεί χημικά. Ωστόσο, αρχαιολογικά ευρήματα από το Mas Castellar de Pontós στην Ισπανία έχουν ήδη δείξει θραύσματα ερυσιβώδους σιταριού σε ένα ιερό που συνδέεται με τη θεά Δήμητρα.

Αυτό που επιτυγχάνει αυτή η νέα έρευνα είναι κάτι διαφορετικό: αποδεικνύει τη σκοπιμότητα.

Η υπόθεση της «ψυχεδελικής Ελευσίνας» δεν είναι πλέον απλώς μια μυθολογική εικασία. Βασίζεται πλέον σε πειραματικά επαληθευμένη χημεία, χρησιμοποιώντας υλικά και τεχνικές που ήταν διαθέσιμα στην αρχαιότητα.

Το μυστικό που αρνήθηκε να πεθάνει

Τα Μυστήρια έληξαν τον 4ο αιώνα μ.Χ., όταν το συγκρότημα του ναού καταστράφηκε κατά τη διάρκεια της εκχριστιανοποίησης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Για αιώνες, το μυστικό παρέμεινε άθικτο — όχι επειδή ήταν άγνωστο, αλλά επειδή δεν εκφραζόταν.

Σήμερα, η φασματοσκοπία και η φασματομετρία μάζας έχουν ξανανοίξει το ερώτημα.

Αν οι ιέρειες της Ελευσίνας είχαν πραγματικά κατακτήσει την τέχνη της μετατροπής του δηλητηρίου σε όραμα — του μύκητα σε αποκάλυψη — τότε το πιο αυστηρά φυλαγμένο μυστικό της αρχαίας Ελλάδας μπορεί να μην ήταν καθόλου μυστικιστικό.

Μπορεί να ήταν χημικό.

Και μπορεί τελικά να είμαστε κοντά στο να το κατανοήσουμε.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Antonopoulos, R.K., Dadiotis, E., Ioannidis, K. et al. Investigating the psychedelic hypothesis of kykeon, the sacred elixir of the Eleusinian Mysteries. Sci Rep (2026). https://doi.org/10.1038/s41598-026-39568-3

Πηγή: ArkeoNews