Η πεποίθηση ότι η δηλητηρίαση από μόλυβδο προκάλεσε την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας δεν είναι αληθινή, σύμφωνα με νέα επιστημονική μελέτη

Ρωμαϊκός σωλήνας ύδρευσης από μόλυβδο. [Credit: Wellcome Images / Wikimedia Commons] Μια ολοκληρωμένη ανάλυση αρχαίων κειμένων, αρχαιολογικώ...

Ρωμαϊκός σωλήνας ύδρευσης από μόλυβδο. [Credit: Wellcome Images / Wikimedia Commons]

Μια ολοκληρωμένη ανάλυση αρχαίων κειμένων, αρχαιολογικών ευρημάτων και οστών της εποχής καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι θεωρίες που συνδέουν το μόλυβδο με την παρακμή της Ρώμης είναι υπερβολικές και δεν υποστηρίζονται από τα στοιχεία.

Για δεκαετίες, μια θεωρία έχει συναρπάσει τους ιστορικούς και το ευρύ κοινό: η ιδέα ότι η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έπεσε, τουλάχιστον εν μέρει, λόγω μαζικής δηλητηρίασης από μόλυβδο. Σύμφωνα με αυτή την υπόθεση, η ρωμαϊκή ελίτ κατανάλωνε κρασί νοθευμένο με σιρόπια μολύβδου, μαγείρευε σε σκεύη κατασκευασμένα από αυτό το μέταλλο και έπινε νερό που μεταφερόταν μέσω σωλήνων από το ίδιο υλικό, κάτι που υποτίθεται ότι προκάλεσε στειρότητα, νευρολογικά προβλήματα και εκτεταμένη παρακμή.

Ωστόσο, μια κριτική και περιεκτική μελέτη που δημοσιεύθηκε πρόσφατα από μια ομάδα ερευνητών καταρρίπτει αυτή την ευρέως διαδεδομένη πεποίθηση. Η μελέτη αναλύει τρεις πηγές πληροφοριών —αρχαία κείμενα, αρχαιολογικά αντικείμενα και ανθρώπινα λείψανα— για να προσφέρει μια πολύ πιο λεπτομερή και λιγότερο καταστροφική εικόνα.

Η έρευνα, της οποίας συγγραφείς είναι οι Rachel M. L. Simpson και Sandra J. Garvie-Lok (Πανεπιστήμιο της Αλμπέρτα, Καναδάς), καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, αν και ο μόλυβδος ήταν ένα υλικό πανταχού παρόν στη ρωμαϊκή ζωή —οι συγγραφείς τον συγκρίνουν εύστοχα με το πλαστικό για εμάς—, τα στοιχεία δεν υποστηρίζουν την ιδέα της εκτεταμένης δηλητηρίασης που προκάλεσε την πτώση της Αυτοκρατορίας.

Χάρτης ρωμαϊκών αρχαιολογικών χώρων από τους οποίους έχουν αναλυθεί δείγματα οστών και σμάλτου για τη συγκέντρωση μολύβδου.
[Credit: Simpson RML, Garvie-Lok SJ 2026]

Η προέλευση ενός επίμονου μύθου

Η θεωρία της δηλητηρίασης από μόλυβδο ως αιτία της παρακμής της Ρώμης δεν είναι καινούργια. Η μελέτη υπενθυμίζει ότι διαδόθηκε το 1965 από τον κοινωνιολόγο Seabury Colum Gilfillan, ο οποίος υπέθεσε ότι η υψηλή παιδική θνησιμότητα και η στειρότητα μεταξύ της αριστοκρατίας, που προκαλούνταν από τον μόλυβδο, οδήγησαν σε έλλειψη καινοτομίας στις τέχνες και τις επιστήμες. Αργότερα, ο διάσημος περιβαλλοντολόγος Jerome Nriagu ενίσχυσε αυτά τα επιχειρήματα.

Παρά τις σκληρές κριτικές από ιστορικούς και κλασικούς φιλόλογους, οι οποίοι επισήμαναν τις αόριστες ερμηνείες των κειμένων και τις λανθασμένες αναφορές, η ιδέα αυτή εδραιώθηκε στη συλλογική φαντασία. Ακόμη και σήμερα, μελέτες σχετικά με την ατμοσφαιρική ρύπανση στην αρχαιότητα έχουν υποδείξει ότι τα επίπεδα μολύβδου θα μπορούσαν να έχουν επηρεάσει γνωστικά τον παιδικό πληθυσμό, αναζωπυρώνοντας τη συζήτηση. Αλλά τι λένε πραγματικά τα εμπειρικά στοιχεία;

Ένας από τους πυλώνες της θεωρίας της δηλητηρίασης είναι η ευρεία χρήση του sapa ή defrutum, ενός γλυκού σιροπιού που παρασκευάζεται με βρασμό μούστου σταφυλιών. Κείμενα συγγραφέων όπως ο Κάτων, ο Columella και ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος συνιστούσαν το μαγείρεμα αυτού του σιροπιού σε δοχεία από μόλυβδο, προκαλώντας την αντίδραση του οξικού οξέος των σταφυλιών με το μέταλλο και σχηματίζοντας οξικό μόλυβδο, γνωστό και ως ζάχαρη μολύβδου, μια γλυκιά ένωση. Αυτό το σιρόπι χρησιμοποιούνταν ως γλυκαντικό, συντηρητικό και για τη βελτίωση των κρασιών χαμηλής ποιότητας.

Ωστόσο, οι συγγραφείς της μελέτης επισημαίνουν μια θεμελιώδη αντίφαση: η αρχαιολογία δεν έχει βρει τα σκεύη που απαιτούνται για την εφαρμογή αυτής της πρακτικής. Η σχετική σπανιότητα των μολυβένιων σκευών μαγειρικής δεν συνάδει με τις σύγχρονες θεωρίες που βασίζονται στις γραπτές αναφορές του Κάτωνα, του Columella και του Πλίνιου, αναφέρουν.

Οι λίγες χημικές αναλύσεις που έχουν πραγματοποιηθεί σε υπολείμματα κρασιού σε ρωμαϊκούς αμφορείς επίσης δεν υποστηρίζουν τη θεωρία της μαζικής δηλητηρίασης. Για παράδειγμα, η ανάλυση του υγρού από έναν αμφορέα του 1ου αιώνα π.Χ. που βρέθηκε σε ναυάγιο στα ανοικτά των ακτών της Αλμπένγκα (Ιταλία) έδειξε συγκέντρωση μολύβδου 1,5 μικρογραμμάρια ανά γραμμάριο. Αν και υψηλότερη από αυτή των σύγχρονων κρασιών, είναι σημαντικά χαμηλότερη από αυτή που θα αναμενόταν αν είχε προστεθεί sapa στις αναλογίες που αναφέρονται στα κείμενα.

Οι ερευνητές καταλήγουν κατηγορηματικά στο συμπέρασμα ότι, γενικά, τα αρχαιολογικά ευρήματα υποδηλώνουν ότι το sapa και το νοθευμένο κρασί δεν ήταν οι κύριες αιτίες έκθεσης σε μόλυβδο σε ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Μολύβδινος σωλήνας στο ρωμαϊκό λουτρό, Ηνωμένο Βασίλειο.
[Credit: Andrew Dunn / Wikimedia Commons]

Μολύβδινοι σωλήνες: μικρότερος κίνδυνος από ό,τι πιστευόταν προηγουμένως

Ένας άλλος σημαντικός ύποπτος παράγοντας ήταν το υδραυλικό σύστημα. Οι Ρωμαίοι χρησιμοποιούσαν εκτενώς μόλυβδο για την κατασκευή σωλήνων (fistulae) και, στην πραγματικότητα, η λέξη «plumbing» (υδραυλικά) προέρχεται από τη λατινική λέξη «plumbum» (μόλυβδος). Συγγραφείς όπως ο Βιτρούβιος είχαν ήδη προειδοποιήσει ότι το νερό που μεταφερόταν μέσω μολύβδινων σωλήνων ήταν λιγότερο υγιεινό από το νερό που μεταφερόταν μέσω πήλινων σωλήνων.

Η μελέτη διαφοροποιεί αυτή την ιδέα. Για να μολυνθεί το νερό με μόλυβδο, πρέπει να παραμείνει στάσιμο στον σωλήνα για αρκετό χρόνο ώστε να διαλυθεί το μέταλλο. Ωστόσο, πολλά ρωμαϊκά αστικά συστήματα είχαν συνεχή ροή νερού, γεγονός που περιόριζε τη μόλυνση. Επιπλέον, στο σκληρό νερό (με υψηλή περιεκτικότητα σε ασβέστιο), οι σωλήνες καλύπτονταν με άλατα (ανθρακικό ασβέστιο), δημιουργώντας ένα προστατευτικό στρώμα που απομόνωνε το νερό από το μόλυβδο.

Μια ανάλυση των ιζημάτων από τη λεκάνη του Τραϊανού στη Ρώμη έδειξε ότι, αν και η χρήση σωλήνων από μόλυβδο αύξησε τη συγκέντρωση αυτού του μετάλλου στο νερό της πόλης έως και 40 φορές σε σύγκριση με τις φυσικές πηγές, η αύξηση αυτή δεν θα ήταν επαρκής για να προκαλέσει δηλητηρίαση από μόλυβδο. Οι συγγραφείς καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι οι σωλήνες μπορεί να συνέβαλαν σε χαμηλή και χρόνια έκθεση, αλλά δεν ήταν πηγή οξείας και εκτεταμένης δηλητηρίασης.

Η πραγματική απειλή στα ρωμαϊκά νοικοκυριά

Αν δεν ήταν ούτε το κρασί ούτε οι σωλήνες, πώς εκτέθηκαν οι Ρωμαίοι στο μόλυβδο; Για να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα, οι ερευνητές πραγματοποίησαν μια καινοτόμο ανάλυση: εξέτασαν 41 δημοσιεύσεις με πλήρεις καταλόγους ρωμαϊκών οικιακών αντικειμένων στην Ιταλία, τη Βρετανία, την Καρχηδόνα και την Κύπρο. Ο στόχος ήταν να διαπιστωθεί ποια αντικείμενα από μόλυβδο ήταν πραγματικά κοινά σε ένα μέσο νοικοκυριό.

Τα αποτελέσματα, που συνοψίζονται σε έναν πίνακα συχνότητας και κινδύνου, είναι αποκαλυπτικά. Τα πιο συχνά αντικείμενα δεν ήταν οι λέβητες για την παρασκευή sapa (από τους οποίους δεν υπάρχει σχεδόν κανένα ίχνος), αλλά αντίβαρα (όπως τα βάρη αργαλειού) και, δεύτερον, ένα αντικείμενο σχεδόν αόρατο στα ιστορικά βιβλία: επισκευές κεραμικών με μόλυβδο.

«Οι επισκευές κεραμικών με μόλυβδο είναι άφθονες στα αρχαιολογικά ευρήματα, αν και σπάνια αναφέρονται σε αρχαία κείμενα», σημειώνει η μελέτη. Οι Ρωμαίοι επισκεύαζαν τα σπασμένα σκεύη τους χρησιμοποιώντας σφιγκτήρες, πριτσίνια ή απλά ρίχνοντας λιωμένο μόλυβδο για να σφραγίσουν τις ρωγμές. Αυτός ο μόλυβδος, όταν ερχόταν σε επαφή με όξινα υγρά όπως το κρασί ή το ξύδι, μπορούσε να διαρρεύσει στα τρόφιμα και τα ποτά.

Ρωμαϊκά αγγεία κρασιού.
[Credit: TimeTravelRome / Wikimedia Commons]

«Αυτό πιθανώς αντιπροσώπευε μια πιο συνηθισμένη πηγή έκθεσης στον μόλυβδο στον οικιακό χώρο», αναφέρουν οι συγγραφείς. Ο κίνδυνος ήταν ιδιαίτερα υψηλός για τους τεχνίτες που έλιωναν μόλυβδο για να κάνουν αυτές τις επισκευές, καθώς εισέπνεαν επικίνδυνες αναθυμιάσεις.

Άλλα αντικείμενα, όπως παιδικά παιχνίδια (crepundia) ή κοσμήματα από μόλυβδο, ενδέχεται επίσης να αποτελούσαν κίνδυνο για τα μικρά παιδιά, τα οποία έβαζαν τα πάντα στο στόμα τους. Ωστόσο, η παρουσία τους σε αρχαιολογικούς χώρους είναι πολύ λιγότερο συχνή από εκείνη των επισκευασμένων κεραμικών.

Τι αποκαλύπτουν τα οστά και τα δόντια

Για να κατανοήσουν τον πραγματικό αντίκτυπο του μολύβδου στην υγεία των Ρωμαίων, οι ερευνητές στράφηκαν στη βιοαρχαιολογία, αναλύοντας δεκάδες μελέτες που μέτρησαν τις συγκεντρώσεις μολύβδου στα οστά και τα δόντια της εποχής. Τα δόντια καταγράφουν την έκθεση κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας (όταν σχηματίζονται), ενώ τα οστά αντανακλούν την έκθεση στα χρόνια πριν από το θάνατο.

Τα αποτελέσματα είναι πολύ διαφορετικά, αλλά δεν είναι καθόλου καταστροφικά. Οι συγκεντρώσεις μολύβδου στο σμάλτο των δοντιών των περισσότερων ατόμων είναι χαμηλές. Αν και σχεδόν σε όλες τις τοποθεσίες υπάρχουν μεμονωμένες περιπτώσεις ατόμων με υψηλή έκθεση, οι μέσες τιμές δεν υποδηλώνουν μαζική δηλητηρίαση.

Υπάρχουν, ωστόσο, ανησυχητικές εξαιρέσεις. Σε μια μελέτη που διεξήχθη από την Joanna Moore το 2021, βρέθηκαν εξαιρετικά υψηλές συγκεντρώσεις μολύβδου στα δόντια ενός εμβρύου και αρκετών βρεφών στο Λονδίνο. Αυτό υποδηλώνει ότι ο μόλυβδος μεταδόθηκε από τη μητέρα στο παιδί μέσω του πλακούντα, με δυνητικά καταστροφικές συνέπειες. Η μελέτη της Moore διαπίστωσε επίσης μια συσχέτιση μεταξύ των υψηλών επιπέδων μολύβδου και της παρουσίας παθολογικών βλαβών που σχετίζονται με αναιμία ή ανεπάρκειες βιταμινών, υποδηλώνοντας ότι ο μόλυβδος μπορεί να ήταν ένας παράγοντας που συνέβαλε στη βρεφική θνησιμότητα.

Ορισμένα ρωμαϊκά βαρίδια αργαλειού ήταν κατασκευασμένα από μόλυβδο. [Credit: Hans Weingartz / Wikimedia Commons]

Μια άλλη ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια είναι γεωγραφική και χρονική. Σκελετοί από μεγάλα αστικά κέντρα, όπως η Ρώμη και το Λονδίνο, παρουσιάζουν σημαντικά υψηλότερες συγκεντρώσεις μολύβδου από εκείνους που προέρχονται από πιο αγροτικές περιοχές της σημερινής Γερμανίας, Κροατίας ή Ισπανίας. Αυτό υποδηλώνει ότι η αστική ζωή, με τη μεγαλύτερη συγκέντρωση βιομηχανικών δραστηριοτήτων και αντικειμένων από μόλυβδο, ενείχε μεγαλύτερο κίνδυνο.

Επιπλέον, τα επίπεδα μολύβδου στα οστά μειώνονται απότομα μετά την πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας τον 5ο αιώνα μ.Χ., επιβεβαιώνοντας ότι το ρωμαϊκό κράτος και ο οικονομικός μηχανισμός ήταν οι κύριοι υπεύθυνοι για τη μαζική παραγωγή και διανομή αυτού του μετάλλου.

Η μελέτη καταλήγει με ένα σαφές μήνυμα: η εντυπωσιακή αφήγηση που συνδέει τον μόλυβδο με την πτώση της Ρώμης είναι αβάσιμη. «Ένα βασικό συμπέρασμα αυτής της μελέτης είναι ότι προηγούμενες εργασίες συχνά υπερέβαλαν τις επιπτώσεις της χρήσης μολύβδου από τους Ρωμαίους, εστιάζοντας υπερβολικά στη sapa, το κρασί και τις υδραυλικές εγκαταστάσεις ως βασικούς παράγοντες έκθεσης», γράφουν η Simpson και οι συνεργάτες της.

Οι συγγραφείς δεν αρνούνται ότι ο μόλυβδος αποτελούσε πρόβλημα για την υγεία. Στην πραγματικότητα, τον ορίζουν ως «μια μη αναγνωρισμένη διάσταση της νοσηρότητας και της θνησιμότητας στο παρελθόν». Ωστόσο, επιμένουν ότι ο αντίκτυπός του ήταν πολύ πιο λεπτός και άνισος από ό,τι έχει περιγραφεί.

«Η μέση τιμή και οι μέσες συγκεντρώσεις μολύβδου στις μελέτες δεν είναι αρκετά υψηλές ώστε να υποδηλώνουν ότι η δηλητηρίαση από μόλυβδο ήταν τόσο διαδεδομένη και εκτεταμένη όσο υποδηλώνουν ορισμένες σύγχρονες μελέτες», αναφέρουν κατά λέξη στις συμπεράσματά τους.

Η έρευνα ανοίγει νέους δρόμους για το μέλλον. Οι συγγραφείς ζητούν περισσότερες μελέτες στο ανατολικό τμήμα της Αυτοκρατορίας, το οποίο παραδοσιακά αγνοείται, καθώς και μεθοδολογικές βελτιώσεις για να διακριθεί ο μόλυβδος που απορρόφησαν οι Ρωμαίοι κατά τη διάρκεια της ζωής τους από αυτόν που ενσωματώθηκαν τα οστά τους μετά από αιώνες θαμμένα στο έδαφος (διαγενετική μόλυνση). Προτείνουν επίσης την ανάλυση των δοντιών και των οστών του ίδιου ατόμου για να εντοπίσουν το ιστορικό έκθεσής του σε όλη τη διάρκεια της ζωής του.

Εν ολίγοις, η εξαντλητική εργασία των Simpson και Garvie-Lok καταρρίπτει έναν επίμονο μύθο και προσφέρει μια πιο ρεαλιστική και σύνθετη εικόνα του πώς μια αυτοκρατορία συνυπήρχε με ένα τοξικό υλικό που, χωρίς να είναι η αιτία της πτώσης της, άφησε ένα ανεξίτηλο σημάδι στην υγεία των πολιτών της.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσιεύση.

Simpson RML, Garvie-Lok SJ. Lead exposure in the Roman Empire: a review of the written, material, and bioarchaeological evidence. Journal of Roman Archaeology. Published online 2026:1-35. doi:10.1017/S1047759426100646 

Πηγή: LBV Magazine