Αρχαία Ελλάδα: Τα μαλλιά δεν ήταν ποτέ μια επιπόλαιη υπόθεση

Οι Καρυάτιδες με την περίτεχνη κόμμωση στο Μουσείο Ακρόπολης «Πηγή ζωής» και «σύμβολο ελευθερίας». Τα μαλλιά δεν ήταν ποτέ απλώς μαλλιά. Αντ...

Οι Καρυάτιδες με την περίτεχνη κόμμωση στο Μουσείο Ακρόπολης

«Πηγή ζωής» και «σύμβολο ελευθερίας». Τα μαλλιά δεν ήταν ποτέ απλώς μαλλιά. Αντίθετα αποκάλυπταν την κοινωνική θέση, τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, την πολιτική αφοσίωση, ακόμη και τη διάθεση των ανθρώπων χιλιετίες πριν. Στην κλασική Ελλάδα αλλά και στη Ρώμη, μακριά ή κοντά, με μπούκλες, πλεγμένα, ψηλά στη κορυφή του κεφαλιού ή χαλαρά στους ώμους έδιναν το στίγμα της εποχής αντανακλώντας την εικόνα, που ήθελαν να δώσουν τα άτομα στο πλαίσιο των κάθε φορά επικρατουσών πολιτιστικών και πολιτικών απόψεων.

Οι αρχαιολόγοι έχουν δώσει από καιρό τις ερμηνείες τους για το θέμα αλλά τώρα προστίθεται και άλλη ομάδα επιστημόνων, δερματολόγοι του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου του Βερολίνου, οι οποίοι εξέτασαν γλυπτά, νομίσματα και  κεραμικά, προκειμένου να εντοπίσουν την εξέλιξη των χτενισμάτων στην αρχαιότητα, με τα συμπεράσματά τους και δημοσιεύονται στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Investigative Dermatology Symposium Proceedings.

Σύμφωνα με τους μελετητές έτσι, η κόμη των αρχαίων αντανακλά  με συναρπαστικό τρόπο την αναζήτηση της ανθρωπότητας για ομορφιά και δύναμη ενώ παράλληλα παρέχει και την εικόνα που έχουν οι άνθρωποι για τον εαυτό τους αλλά και τον  πολιτισμό τους. Η πλεξούδα μιας ελληνίδας κόρης ή η ξανθιά περούκα μιας ρωμαίας, οι μπούκλες μιας αυτοκράτειρας και η γενειάδα ενός βασιλιά δεν είναι μια επιπόλαιη υπόθεση. Αντίθετα πρόκειται για ιστορικά ντοκουμέντα, που αποκαλύπτουν πώς οι άνθρωποι θα ήθελαν να τους βλέπουν οι άλλοι, με τι γελούσαν αλλά και ποιον μπορεί να φοβούνταν.

Οι «Κυανές Κυρίες» με μακριά μαλλιά και στολίδια, τμήμα τοιχογραφίας αποκατεστημένο από το ανάκτορο της Κνωσού.

Από τη Μινωική εποχή ως τον Αλέξανδρο

Αρχίζοντας από τη Μινωική εποχή οι άνδρες είχαν  μακριά μαλλιά ως τους ώμους, όπως δείχνουν και οι τοιχογραφίες της Κνωσού αλλά  το ίδιο συνέβαινε και αργότερα στην εποχή του Ομήρου.  Κατά την Αρχαϊκή περίοδο ως το 500 π.Χ. περίπου  οι νέοι ευγενείς χτενίζονταν με εξαιρετική επιμέλεια, όπως βλέπουμε στα αγάλματα των Κούρων: Με χαίτη ως τους ώμους ή και μακριές λεπτές πλεξούδες, ένα στυλ που απαιτούσε σίγουρα πολύ χρόνο και προφανώς τη βοήθεια τρίτων.

Λίγο αργότερα όμως, όλα αλλάζουν με τους άνδρες να κόβουν πλέον τα μαλλιά τους σχετικά κοντά.  Ο λόγος, όπως επισημαίνουν οι μελετητές, μια νέα αναγκαιότητα, που δεν  ήταν άλλη από την αύξηση της δημοτικότητας του αθλητισμού. Έτσι προέκυψε το αθλητικό χτένισμα με εκτεθειμένα τα αυτιά, που εξαπλώθηκε από την Ελλάδα ως την Ιταλία και διήρκεσε για αιώνες.

Πορτρέτο Μεγάλου Αλεξάνδρου με την χαρακτηριστική «αναστολή» στην κόμμωση, Μουσείο Ακρόπολης

Τα πορτρέτα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, πλούσια και με μπούκλες αλλά και με την περίφημη «αναστολή», δηλαδή μια τούφα μαλλιών, που υψωνόταν στο κέντρο του μετώπου δίνοντας την αίσθηση χαίτης λιονταριού εμφανίζουν απολύτως το στίγμα της εποχής του. Όπως θεωρείται εξάλλου, ο Αλέξανδρος ήταν ο πρώτος ηγεμόνας χωρίς γενειάδα, κάτι που συνεχίστηκε και από άλλους.

Οι Καρυάτιδες ως πρότυπο

Οι γυναίκες ωστόσο, διατηρούσαν σταθερά τα μακριά μαλλιά τους, με μακρούς βοστρύχους στην Αρχαϊκή εποχή, όπως βλέπουμε στις σεμνές  Κόρες και αργότερα πλεγμένα στην κορυφή του κεφαλιού ή σε χαμηλούς κότσους στον αυχένα ή και σε έναν πλούσιο συνδυασμό, πάντα περίτεχνα και εντυπωσιακά. Οι περίφημες Καρυάτιδες αποδίδουν εδώ στο μέγιστο όλη τη φαντασία και την καλαισθησία που μπορεί να υπάρχει σε μία κόμμωση.

Από την εποχή του Ομήρου εξάλλου, που περιγράφει τα στολίδια των μαλλιών της Ανδρομάχης, η πολυτέλεια κυριαρχεί, με στεφάνια χρυσά και ασημένια, σφηκωτήρες για τις μπούκλες από πολύτιμα μέταλλα και από ελεφαντόδοντο, χτένια και περόνες. Στην Ελληνιστική εποχή μάλιστα, αλλά και στη Ρωμαϊκή στη συνέχεια προστέθηκαν  δίχτυα από καθαρό χρυσό με ένθετα ρουμπίνια και μαργαριτάρια.

Η Καρυάτιδα της Ελευσίνας, Αρχαιολογικό Μουσείο Ελευσίνας

Η δημιουργία κυματισμών στα μαλλιά αλλά και η βαφή ήταν επίσης συνηθισμένα. Χρησιμοποιούνταν τσιμπίδες για τις  μπούκλες και κερί μέλισσας για να τις σταθεροποιήσουν, αλλά και χρωστικές ουσίες όπως τέφρα ή χέννα. Ενίοτε μάλιστα το κερί μπορεί να ήταν  χρωματιστό οδηγώντας προφανώς σε ένα φαντεζί αποτέλεσμα.

Η μόδα των θεών

Αλλά οι θεοί που πάντα αναμειγνύονταν στα γήινα έδιναν και τον τόνο στη μόδα των μαλλιών, με καθεμιά θεότητα να έχει το προσωπικό της στυλ, που αποτελούσε άλλωστε ένα από τα χαρακτηριστικά στοιχεία της, παράδειγμα προς μίμηση για τους θνητούς. Ο Δίας αίφνης είχε τα μαλλιά του σε ανοδική κίνηση, έτσι ώστε να σχηματίζουν ένα είδος στέμματος. Δικαιωματικά αν και υπήρχε μία μίμηση από τον Ασκληπιό.

Η Ήρα πάλι εμφανίζεται με  λαμπερές, αρωματικές τούφες που καλύπτονται από ένα πέπλο, σύμφωνα με την Ιλιάδα ενώ η Αθηνά άφηνε λεπτές μπούκλες να προεξέχουν από το κράνος της. Τα μαλλιά της Άρτεμης ήταν τραβηγμένα σφιχτά προς τα πίσω ενώ της Αφροδίτης κυματιστά και χαλαρά έφτιαχναν κότσο στο πίσω μέρος του κεφαλιού. Όσο για την  Δήμητρα φορούσε διάδημα στα ακατάστατα μαλλιά της, εικόνα που ο  μεγάλος Γερμανός αρχαιολόγος Βίνκελμαν θεωρούσε, ότι  υποδήλωνε τη θλίψη της για την απαγωγή της κόρης της.

Η Αφροδίτη της Μήλου με χαλαρά μαλλιά σε κότσο

Η αντίθεση προέρχεται από  τον κόσμο του Διονύσου, καθώς ο ίδιος και οι ακόλουθοί του απεικονίζονται με ανδρόγυνα χαρακτηριστικά, φαρδιούς γοφούς, σκυφτή στάση και μακριά μαλλιά δεμένα σε κότσο στον αυχένα, καλύπτοντας τα αυτιά τους. Οι σάτυροι εμφανίζονται στα αγγεία με αγκαθωτά μαλλιά, μυτερά αυτιά και μικρά κέρατα. Οι μαινάδες,  που συνόδευαν τις βακχικές τελετές  άφηναν τα μαλλιά τους αχτένιστα ενώ οι Σιληνοί  κάλυπταν την φαλάκρα τους με ένα στέμμα κισσού.

Από την εποχή του Ομήρου ήδη η φαλάκρα θεωρούνταν σημάδι ασχήμιας, όπως σημειώνεται και στη μελέτη. Άλλωστε και ο ίδιος ο Σωκράτης, που ήταν φαλακρός συνέκρινε την εμφάνισή του με αυτή ενός Σιληνού.

Ο Αντίνοος των Δελφών με περίτεχνη κόμμωση με μπούκλες

Εδώ όμως υπάρχουν και ιατρικά στοιχεία, καθώς ο Ιπποκράτης ήταν ο πρώτος που σημείωσε, ότι οι ευνούχοι δεν χάνουν τα μαλλιά τους.  «Ιπποκρατικό στέμμα» αποκαλείται εξάλλου, η απώλεια των μαλλιών στο μέτωπο και την κορυφή του κεφαλιού σε περιπτώσεις ήπιας ανδρογενούς αλωπεκίας. Με τέτοια φαλάκρα και λεπτά  μαλλιά που κρέμονται ατημέλητα στα πλάγια απεικονίζεται ο Ευριπίδης  ενώ αντίθετα ο Πλάτωνας  έχει μια πλούσια χαίτη αλλά επίσης απεριποίητη. Ο γενειοφόρος Περικλής πάλι, καθώς απεικονίζεται με κράνος από όπου προεξέχουν προσεκτικές μπούκλες φαίνεται σαν να μιμείται την θεά Αθηνά.

Οι περούκες των Ρωμαίων γυναικών

Άνδρες και γυναίκες είχαν απλά, φυσικά χτενίσματα στην πρώιμη Ρωμαϊκή εποχή αλλά όλα άλλαξαν, όταν η ελληνική μόδα έφθασε και σ΄αυτούς.  Οι Ρωμαίες έμαθαν να αλλάζουν το φυσικό χρώμα των μαλλιών τους, βάφοντάς τα κόκκινα με στάχτη ενώ οι καφέ αποχρώσεις επιτυγχάνονται με διάφορα μείγματα, όπως το spuma batava, που εισαγόταν από την σημερινή Ολλανδία, σύμφωνα με τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο.

Ο Πετρώνιος εξάλλου, συγγραφέας του Σατυρικού γράφει, πως για τις  βραδινές εξόδους χρησιμοποιούσαν περούκες.  Οι ξανθές μάλιστα ήταν πολύτιμες, καθώς προέρχονταν από γυναίκες κρατούμενες γερμανικών φυλών ενώ οι μαύρες έφταναν από χώρες  μακρινές, όπως η Ινδία. Οι Ρωμαίοι, προσθέτει η μελέτη, περνούσαν πολύ χρόνο στο κουρείο κι αυτό ήταν  ένα συχνό μοτίβο στις κωμωδίες της εποχής. Ο Οβίδιος και ο Κικέρωνας αίφνης χλεύαζαν τους άνδρες που χρησιμοποιούσαν λαβίδες για να φτιάχνουν  μπούκλες στα μαλλιά τους.

Πορτρέτο ρωμαίας γυναίκας των εποχής των Φλαβίων

Εκείνος όμως, που κυρίως καθόριζε τη μόδα ήταν ο αυτοκράτορας.  Ο Αύγουστος είχε κοντά, περιποιημένα μαλλιά, χτενισμένα προς τα εμπρός σε αφέλειες ενώ οι  διάδοχοί του Τιβέριος και ο Κλαύδιος έκαναν μερικές παραλλαγές. Σύμφωνα με τον Σουητώνιο ο Νέρωνας έστριβε τα μαλλιά του με λαβίδες για να γίνονται μπούκλες και τα στοίβαζε προσεκτικά σε αρκετές σειρές ενώ ο Τίτος είχε μαλλιά σγουρά και μπερδεμένα.

Ο Αδριανός εξάλλου, ο φιλέλληνας  αυτοκράτορας του 2ου αιώνα, ήταν ο πρώτος Ρωμαίος με γενειάδα ενώ ο εραστής του Αντίνοος, που έγινε μύθος μετά τον θάνατό του, απεικονίζεται ως πρότυπο νεότητας, με χαριτωμένες τούφες μαλλιών να πέφτουν στο πρόσωπό του.

Υπερβολές και σάτιρα

Η κόμμωση των γυναικών ωστόσο, ήταν εξαιρετικά περίπλοκη.  Η Οκταβία, αδελφή του πρώτου αυτοκράτορα έδενε τις μπούκλες της σε μια θηλιά πάνω από τα φρύδια και στη συνέχεια τις μάζευε σε έναν κότσο στο πίσω μέρος. Πιο δημοφιλές ήταν το κυματιστό κούρεμα της Λιβίας,  συζύγου του Αυγούστου ενώ το πιο εκκεντρικό ήρθε με τη δυναστεία των Φλαβίων, όταν οι Ρωμαίες δέσποινες έφτιαχναν κομμώσεις, που αποτελούνταν από δύο μέρη: Από τη μία πλευρά, στην κορυφή του κεφαλιού, στοιβάζονταν μπούκλες που μεγάλωναν όλο και ψηλότερα, σχηματίζοντας μάζες σαν πύργους που στηρίζονταν με φουρκέτες  ενώ στον αυχένα, έφτιαχναν τη λεγόμενη φωλιά των Φλαβίων: μερικές θηλιές από μαλλιά. Εικόνα ιδανική για σάτιρα, όπως του ποιητή Γιουβενάλη που περιγράφει τις γυναίκες σαν Ανδρομέδες.

Οι μόδες αυτές πάντως, δεν περιορίζονταν στη Ρώμη αλλά έφταναν και στις επαρχίες, όπως φαίνεται από τα πορτρέτα Φαγιούμ της Αιγύπτου , όπου αυτά τα ρωμαϊκά χτενίσματα είναι  ζωγραφισμένα με κάθε λεπτομέρεια.

Εν τέλει τα μαλλιά, όπως αναφέρουν οι μελετητές συνδέονταν με  τη δύναμη και την αγνότητα αλλά και με την ανδρική αξιοπρέπεια και την ελευθερία. Όπως υπενθυμίζει η  μελέτη άλλωστε, οι Έλληνες, οι Ασσύριοι και οι Πέρσες άφηναν τα μαλλιά τους να μακρύνουν επειδή τα θεωρούσαν πηγή ζωής ενώ πρόσφεραν τις μπούκλες τους στους νεκρούς ως θυσία.

Πηγή: Μ. Θερμού, MonoNews