Ένα συγκρότημα αφιερωμένο στον Ηρακλή, αριστοκρατικοί τάφοι και δύο μεγάλες δεξαμενές του 2ου αιώνα π.Χ. άγνωστης λειτουργίας βρέθηκαν στα ανατολικά προάστια της Ρώμης

Είσοδος στους τάφους. [Credit: Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας] Οι σωστικές αρχαιολογικές εργασίες στο Parco delle Acacie, υπό την ηγεσία της Ε...

Είσοδος στους τάφους. [Credit: Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας]

Οι σωστικές αρχαιολογικές εργασίες στο Parco delle Acacie, υπό την ηγεσία της Ειδικής Εποπτικής Αρχής της Ρώμης, τεκμηριώνουν τη συνεχή κατοίκηση από τον 5ο αιώνα π.Χ. έως τον 3ο αιώνα μ.Χ., επαναπροσδιορίζοντας την ιστορία της ανατολικής περιφέρειας της αρχαίας μητρόπολης.

Κάτω από την φαινομενική νεωτερικότητα της περιοχής Pietralata, στα ανατολικά προάστια της Ρώμης, το έδαφος έχει αρχίσει να αποκαλύπτει, στρώμα προς στρώμα, τα ίχνη μιας ανθρώπινης κατοίκησης που εκτείνεται σχεδόν αδιάκοπα για περισσότερο από οκτώ αιώνες. Οι αρχαιολογικές ανασκαφές, που ξεκίνησαν το καλοκαίρι του 2022 σε μια εκτεταμένη περιοχή περίπου σαράντα στρεμμάτων και συνεχίζονται υπό την επιστημονική διεύθυνση του αρχαιολόγου Fabrizio Santi της Ειδικής Επιθεώρησης της Ρώμης, έχουν φέρει στο φως ένα πλαίσιο εξαιρετικού ενδιαφέροντος έκτασης περίπου δέκα στρεμμάτων.

Ο χώρος αυτός, που προωθείται από το Ιταλικό Υπουργείο Πολιτισμού στο πλαίσιο ενός προγράμματος αστικής ανάπτυξης, όχι μόνο επιβεβαιώνει την ιστορική ζωντάνια αυτών των περιοχών που παραδοσιακά θεωρούνται περιθωριακές, αλλά και υπογραμμίζει την αποτελεσματικότητα της προληπτικής αρχαιολογίας ως απαραίτητου εργαλείου για τη συμφιλίωση της αστικής ανάπτυξης με την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Ερείπια του ιερού αφιερωμένου στον Ηρακλή.
[Credit: Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας]

Οι ανακαλύψεις, που χρονολογούνται από τον 5ο-4ο αιώνα π.Χ. έως τον 1ο αιώνα μ.Χ., με λιγότερο έντονη παρουσία στον 2ο και 3ο αιώνα μ.Χ., είναι οργανωμένες γύρω από έναν αρχαίο οδικό άξονα που διέσχιζε την περιοχή. Αυτός ο δρόμος, που διέσχιζε έδαφος επηρεασμένο από την πορεία ενός υδάτινου ρεύματος που εκβάλλει στον κοντινό ποταμό Aniene, παρουσιάζει δύο διακριτά τμήματα.

Το ένα, πιο κοντά στη via di Pietralata, αποτελούταν από μια απλή επιφάνεια από πατημένη γη, ενώ το άλλο, κοντά στη via Feronia, ήταν λαξευμένο απευθείας στον τόφφο. Αν και η χρήση του είναι πιθανώς παλαιότερη, η πρώτη ένδειξη επίσημης ρύθμισης αυτού του άξονα, με κατεύθυνση βορειοδυτικά προς νοτιοανατολικά, χρονολογείται από την περίοδο της Μέσης Δημοκρατίας, συγκεκριμένα τον 3ο αιώνα π.Χ., όταν κατασκευάστηκε ένα μεγάλο τείχος αντιστήριξης από τούβλα τόφφου.

Ο τοίχος αυτός αντικαταστάθηκε τον επόμενο αιώνα από μια κατασκευή σε opus incertum. Τον 1ο αιώνα μ.Χ., ο δρόμος, που ήταν ακόμα σε χρήση, έλαβε νέα πλακόστρωση και περιβαλλόταν από επιπλέον τοίχους σε opus reticulatum. Το τμήμα κοντά στη via Feronia ήταν σε χρήση μεταξύ του 3ου αιώνα π.Χ. και του 1ου αιώνα μ.Χ. και στην αρχαιότερη φάση του είναι δυνατό να αναγνωριστούν στον λαξευμένο βράχο κάποια αυλάκια που άφησε η διέλευση οχημάτων. Η σταδιακή εγκατάλειψη αυτής της διαδρομής επιβεβαιώνεται τον 2ο-3ο αιώνα μ.Χ. από την παρουσία μικρών τάφων που βρίσκονται κατά μήκος της διαδρομής.

Αγαλματίδιο του Ηρακλή, μπροστινή όψη.
[Credit: Special Superintendence of Rome]

Αγαλματίδιο του Ηρακλή, οπίσθια όψη.
[Credit: Special Superintendence of Rome]

Το πιο σημαντικό λατρευτικό στοιχείο που ανακαλύφθηκε είναι ένα μικρό ιερό, με τετράγωνο σχέδιο, διαστάσεων περίπου 4,5 επί 5,5 μέτρων. Οι τοίχοι του, χτισμένοι από τόφφο opus incertum, διατηρούν ίχνη σοβά στις εσωτερικές επιφάνειες. Στο κέντρο, ευθυγραμμισμένο με την είσοδο, έχει εντοπιστεί μια τετράγωνη βάση από τόφφο επικαλυμμένη με λευκό σοβά, η οποία μπορεί να ερμηνευθεί ως βωμός ή μέρος βωμού.

Μια προεξοχή στον πίσω τοίχο πιθανώς χρησίμευε ως βάθρο για ένα λατρευτικό άγαλμα. Έρευνες έχουν δείξει ότι αυτό το ιερό χτίστηκε πάνω από μία παλαιότερη αφιερωτική απόθεση που περιείχε κεφάλια, πόδια, γυναικείες φιγούρες και δύο βόδια από τερακότα. Αυτά τα υλικά, σε συνδυασμό με το γεωγραφικό πλαίσιο, οδήγησαν τους ερευνητές να συνδέσουν τον χώρο με τη λατρεία του Ηρακλή, μιας θεότητας που ήταν ευρέως λατρευτή κατά μήκος της κοντινής Via Tiburtina. Αρκετά χάλκινα νομίσματα επιτρέπουν τη χρονολόγηση της κατασκευής του κτιρίου μεταξύ του τέλους του 3ου αιώνα και του 2ου αιώνα π.Χ.

Σε μικρή απόσταση, στην πλαγιά από τόφφο που κατεβαίνει από τη Via di Pietralata, ένα μοναδικό ταφικό συγκρότημα περιέχει δύο τάφους της Ρεπουμπλικανικής περιόδου, προσβάσιμους μέσω δύο παράλληλων και ξεχωριστών διαδρόμων ή δρόμων. Ο τάφος Α, που χρονολογείται στον 4ο-3ο αιώνα π.Χ., διαθέτει μια μνημειώδη είσοδο στον εσωτερικό θάλαμο που έχει λαξευτεί στο βράχο, που χαρακτηρίζεται από μια λίθινη πύλη με παραστάτες και ανώφλι, εσωτερικά σφραγισμένη με μια βαριά μονολιθική πλάκα. Στο εσωτερικό βρέθηκαν μια μεγάλη σαρκοφάγος και τρεις τεφροδόχοι, όλες κατασκευασμένες από peperino (τύπος ηφαιστειακού τόφου, με γκρι ή καφέ χρώμα και χαρακτηριστικές μαύρες κηλίδες (βιοτίτης) που μοιάζουν με κόκκους πιπεριού, εξ ου και το όνομά του (από το λατινικό piper - πιπέρι), μαζί με αντικείμενα όπως δύο άθικτα αγγεία, ένα κύπελλο με μαύρο λούστρο, μια εκλεπτυσμένη κεραμική κανάτα, ένας καθρέφτης και ένα μικρό κύπελλο με μαύρη εφυάλωση.

Αγγεία στον Τάφο Α. [Credit: Special Superintendence of Rome]

Εσωτερικό του Τάφου Α με τρεις τεφροδόχους.
[Credit: Special Superintendence of Rome] 

Καθρέπτης από τον Τάφο Α. [Credit: Special Superintendence of Rome]

Ο τάφος Β, που πιθανώς χτίστηκε λίγο αργότερα, αλλά ακόμα κατά τη διάρκεια της Δημοκρατικής περιόδου (3ος αιώνας π.Χ.), σφραγίστηκε με μεγάλους όγκους τόφφου. Κατά μήκος των πλευρών του υπάρχουν πάγκοι για την ταφή των νεκρών. Μεταξύ των ανακτηθέντων λειψάνων βρίσκεται μέρος του κρανίου ενός ενήλικα άνδρα που φέρει σημάδια τρυπανισμού. Και οι δύο τάφοι, οι οποίοι αρχικά πρέπει να είχαν μια μνημειώδη πρόσοψη από τούβλα τόφφου – από τα οποία έχουν απομείνει μόνο λίγα στοιχεία, καθώς τα υπόλοιπα έχουν λεηλατηθεί και επαναχρησιμοποιηθεί ήδη από τη ρωμαϊκή εποχή – υποδηλώνουν ότι το συγκρότημα ανήκε σε μια πλούσια και ισχυρή οικογένεια που ασκούσε την επιρροή της σε αυτή την περιοχή.

Αναμφίβολα, όμως, τα πιο επιβλητικά κτίσματα λόγω του μεγέθους τους είναι οι δύο μεγάλες μνημειώδεις δεξαμενές που ανακαλύφθηκαν. Η λεγόμενη Vasca East, με διαστάσεις περίπου 28 επί 10 μέτρα και βάθος 2,10 μέτρα, χτίστηκε τον 2ο αιώνα π.Χ. με opus incertum. Τα τσιμεντένια τοιχώματά της ήταν αρχικά επικαλυμμένα με συμπαγή λευκό σοβά, από τον οποίο έχουν απομείνει μόνο ελάχιστα ίχνη, και ολόκληρη η κατασκευή στέφονταν από γείσο από μεγάλα τεμάχια τόφφου.

Στο κέντρο των μακρών πλευρών της υπάρχουν δύο κόγχες με θολωτές αψίδες. Σε ένα από τα μικρά άκρα υπάρχει ένα δοχείο (dolium) ενσωματωμένο στο τσιμέντο, ενώ στο αντίθετο άκρο υπάρχει μια μικρή ράμπα επενδεδυμένη με επεξεργασμένα τεμάχια τόφφου που δεν φτάνει μέχρι τον πυθμένα. Τροφοδοτείται από ένα σύστημα καναλιών που αντλούν νερό από το ρέμα και την παρακείμενη πλαγιά, ενώ η ακριβής λειτουργία του παραμένει υπό μελέτη. Τα ευρήματα από το εσωτερικό του, συμπεριλαμβανομένων αρχιτεκτονικών τερακότων και κεραμικών θραυσμάτων με γκράφιτι, υποδηλώνουν πιθανή λατρευτική χρήση ή, εναλλακτικά, κάποια μορφή παραγωγικής δραστηριότητας. Η κατασκευή άρχισε να εγκαταλείπεται από τον 1ο αιώνα μ.Χ., με αποκορύφωμα το οριστικό κλείσιμό της στα τέλη του 2ου αιώνα μ.Χ.

Μία από τις μεγάλες δεξαμενές που ανακαλύφθηκαν. 
[Credit: Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας]

Η δεύτερη κατασκευή, η Vasca South, που έχει σκαφτεί απευθείας στο βράχο από τόφφο, έχει διαστάσεις 21 x 9,2 μέτρα και φτάνει σε βάθος περίπου 4 μέτρων. Εξωτερικά οριοθετείται από τοίχους από τετράγωνους λίθους τοποθετημένους ακανόνιστα, που χρονολογούνται στον 2ο αιώνα π.Χ. Ένα αιώνα αργότερα, προστέθηκαν επιπλέον περιμετρικοί τοίχοι στο ανώτερο επίπεδο, χτισμένοι με opus reticulatum και opus quadratum από τόφφο. Η πρόσβαση γινόταν μέσω μιας ράμπας από μεγάλα μπλοκ βασάλτη τόφφου που ακουμπούσαν απευθείας στο έδαφος, ακολουθούμενη από μια στενότερη ράμπα από σκυρόδεμα στρωμένη με ορθογώνιες πλάκες, που επέτρεπε την κατάβαση στο κάτω μέρος.

Η λειτουργία του είναι ακόμη πιο αινιγματική από εκείνη της ανατολικής λεκάνης, καθώς δεν έχουν εντοπιστεί κανάλια εισόδου ή εξόδου νερού. Ωστόσο, οι αρχαιολόγοι έχουν βρει μια σημαντική αναλογία στον βασάλτη που καλύπτει τη ράμπα πρόσβασης, παρόμοιο με αυτό μιας vasca ή δεξαμενής που ανακαλύφθηκε πρόσφατα στο Gabii από το Πανεπιστήμιο του Μισούρι και χρονολογείται στον 3ο αιώνα π.Χ., για την οποία έχει προταθεί μια ιερή λειτουργία. Το κεραμικό υλικό που βρέθηκε στο υλικό πλήρωσης που τελικά έφραξε τη δομή της Pietralata τοποθετεί την εγκατάλειψή της κατά τη διάρκεια του 2ου αιώνα μ.Χ.

Για την Daniela Porro, Ειδική Επιθεωρήτρια της Ρώμης, περιβάλλοντα όπως αυτό είναι θεμελιώδη. «Είναι ακριβώς σε περιβάλλοντα όπως αυτό», δηλώνει, «φαινομενικά μακριά από τις πιο γνωστές περιοχές της αρχαίας μητρόπολης, που αναδύονται στοιχεία ικανά να εμπλουτίσουν την αφήγηση της αρχαιολογικής Ρώμης ως μιας διάσπαρτης πόλης και που συνέβαλαν αποφασιστικά στην ανάπτυξή της. Οι σύγχρονες περιφέρειες αποκαλύπτονται έτσι ως αποθήκες βαθιών αναμνήσεων, που δεν έχουν ακόμη εξερευνηθεί πλήρως».

Οι αρχαιολογικές εργασίες στο Parco delle Acacie θα συνεχιστούν τους επόμενους μήνες. Μόλις ολοκληρωθεί η φάση των εργασιών στο πεδίο, θα ξεκινήσει μια ολοκληρωμένη μελέτη με στόχο την αναβάθμιση της περιοχής, με απώτερο σκοπό την επιστροφή αυτών των σημαντικών μαρτυριών του παρελθόντος στη δημόσια προβολή και τη συλλογική γνώση, ενσωματώνοντας τη νέα ιστορική αφήγηση στον ζωντανό ιστό της σύγχρονης Ρώμης.

Πηγή: LBV Magazine, The History Blog