Όταν η σαλάτα μπήκε στο μενού – Απολίθωμα 300 εκατ. ετών ανήκει σε ένα από τα πρώτα φυτοφάγα ζώα

Το Tyrannoroter heberti, ένα από τα πρώτα χερσαία φυτοφάγα του πλανήτη. [Credit: Hannah Fredd] Είχε τέσσερα πόδια, δεν ήταν όμως ούτε θηλαστ...

Το Tyrannoroter heberti, ένα από τα πρώτα χερσαία φυτοφάγα του πλανήτη. [Credit: Hannah Fredd]

Είχε τέσσερα πόδια, δεν ήταν όμως ούτε θηλαστικό, ούτε ερπετό, ούτε αμφίβιο. Ήταν επίσης ένα από τα πρώτα ζώα που στράφηκε στη χορτοφαγία.

Το κρανίο ενός ζώου που ανακαλύφθηκε σε απολιθωμένο κούτσουρο δέντρου κατά μήκος των βράχων του νησιού Cape Breton στη Νέα Σκωτία του Καναδά και χρονολογήθηκε στα 307 εκατομμύρια χρόνια ανοίγει παράθυρο στην εποχή που εμφανίστηκαν τα πρώτα φυτοφάγα σπονδυλωτά.

Το νέο είδος, με την ονομασία Tyrannoroter heberti, διέθετε τριγωνικό κρανίο, ισχυρούς μασητικούς μυς και κατάλληλα δόντια για να σκίζουν και να μασούν τη βλάστηση, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύεται στο Nature Ecology and Evolution.

To «heberti» αποτελεί αναφορά στον άνθρωπο που ανακάλυψε το απολίθωμα, τον Brian Hebert, έναν ντόπιο λάτρη της παλαιοντολογίας. Όσον αφορά το «Tyrannoroter», συνδυάζει τις ελληνικές λέξεις «τύραννος» και «άροτρο», καθώς το ρύγχος του ζώου πιθανότατα ήταν χρήσιμο για σκάψιμο.

Τα πρώτα χερσαία φυτά εμφανίστηκαν την Ορδοβίκια περίοδο, πριν από περίπου 470 εκατομμύρια χρόνια. Τα αρθρόποδα, η κατηγορία ασπόνδυλων που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων τα σημερινά έντομα και τις αράχνες, ήταν τα πρώτα ζώα στα οποία εξελίχθηκε η φυτοφαγία.

Το εύρημα αποκαλύπτει ότι τα παλαιότερα τετράποδα χερσαία ζώα πιθανότατα άρχισαν να τρέφονται με βλάστηση γύρω στα μέσα της Λιθανθρακοφόρου Περιόδου, ωθώντας προς τα πίσω το χρονοδιάγραμμα για την εμφάνιση των φυτοφάγων σπονδυλωτών. «Αυτό συνέβη αρκετά σύντομα μετά την πλήρη μετάβαση των τετράποδων στην ξηρά», δήλωσε ο συν-επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Δρ. Arjan Mann.

Για τα σπονδυλόζωα, η σαλάτα μπήκε στο μενού δεκάδες εκατομμύρια χρόνια αργότερα. Ήταν μια καμπή της εξέλιξης που απαίτησε εκτεταμένες προσαρμοστικές αλλαγές, καθώς τα κύτταρα των φυτών προστατεύονται από ένα σκληρό κυτταρικό τοίχωμα και είναι πιο δύσπεπτα σε σχέση με τα κύτταρα των ζώων.

Αυτές οι προσαρμογές ήταν που επέτρεψαν στους ερευνητές να εξακριβώσουν ότι το T. heberti βοσκούσε φυτά.

«Τα χαρακτηριστικά που υποδηλώνουν φυτοφαγία περιλαμβάνουν το κατωφελές ρύγχος του, ιδανικά προσανατολισμένο για να κόβει φυτά χαμηλού ύψους, και μεγάλες κοιλότητες για τη στέγαση ισχυρών μυών που πολτοποιούν τα φυτά» δήλωσε στο Reuters η Χίλαρι Μάντιν του Πανεπιστημίου Κάρλτον στην Οτάβα.

Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό, όμως, είναι οι εξειδικευμένες σιαγόνες, στις οποίες τα πάνω δόντια ενώνονται με τα κάτω χωρίς να αφήνουν κενά όπως στα σαρκοφάγα ζώα, κάτι που διευκολύνει την πολτοποίηση της δύσπεπτης φυτικής ύλης. Αυτά τα κοπτικά εργαλεία ταιριάζουν μεταξύ τους σαν κομμάτια παζλ, επιτρέποντας στο ζώο να αλέθει σκληρά, ινώδη φυτά.

«Αυτή η τεράστια επιφάνεια στον ουρανίσκο του, καλυμμένη με μεγάλα, στιβαρά δόντια, είναι πιθανώς μια βασική προσαρμογή στη φυτοφαγία», εξήγησε ο Mann.

Χρησιμοποιώντας 3D σάρωση και εκτύπωση, η ομάδα μπόρεσε να μελετήσει το απολίθωμα με αξιοσημείωτη λεπτομέρεια. «Είναι ένας τρόπος ψηφιακής προετοιμασίας που μας επιτρέπει να οπτικοποιήσουμε το κρανίο και να δημιουργήσουμε τρισδιάστατες εκτυπώσεις για τις συλλογές των μουσείων μας, ώστε να το προβάλουμε και να το μεταφέρουμε σε όλο τον κόσμο χωρίς να διακινδυνεύσουμε το πραγματικό απολίθωμα», τόνισε ο Mann, επιμελητής των πρώιμων τετράποδων στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Field του Σικάγο.

Ο Άρζαν Μαν του Μουσείου Πεδίου του Σικάγο δείχνει ένα αντίγραφο του κρανίου του T. heberti από τρισδιάστατο εκτυπωτή. [Credit: Field Museum via Reuters]

Ο Tyrannoroter, με μήκος που εκτιμάται στα 30 εκατοστά, έμοιαζε με κοντόχοντρο ερπετό, δεν ανήκε όμως σε αυτή την ομάδα. Ανήκε στα τετράποδα, τα πρώτα σπονδυλωτά με τέσσερα άκρα, από τα οποία προέκυψαν τελικά τα αμφίβια, τα ερπετά, τα θηλαστικά και τα πτηνά.

Τα τετράποδα, τα οποία κατάγονταν από τα ψάρια, ήταν αρχικά σαρκοφάγα. Κάποια εντομοφάγα είδη εξελίχθηκαν τελικά σε φυτοφάγα.

Εκείνη την εποχή, η Γη βρισκόταν στη Λιθανθρακοφόρο Περίοδο, όταν εμφανίστηκαν τα απέραντα δάση από τα οποία σχηματίστηκε το μεγαλύτερο μέρος των σημερινών κοιτασμάτων λιθάνθρακα.

«Το Tyrannoroter είναι το αρχαιότερο και πιο πλήρες φυτοφάγο σπονδυλόζωο που παρουσιάζει προσαρμογές για την πέψη φυτικού υλικού με μεγάλη περιεκτικότητα σε ίνες» είπε ο Άρζαν Μαν του Μουσείου Πεδίου του Σικάγο, μέλος της ερευνητικής ομάδας.

Για πολύ καιρό, οι παλαιοντολόγοι πίστευαν ότι τα πρώτα φυτοφάγα σπονδυλωτά δεν εμφανίστηκαν πριν από τα τέλη της Λιθανθρακοφόρου Περιόδου πριν από 299 εκατ. χρόνια.

Η τεράστια σημασία του ευρήματος, σύμφωνα με τον Mann, έγκειται στο ότι δείχνει πως τα τετράποδα σπονδυλωτά εξελίχθηκαν γρήγορα σε φυτοφάγα, αφού έγιναν μόνιμοι κάτοικοι της ξηράς.

«Τα σύγχρονα χερσαία οικοσυστήματα έχουν κοινότητες που κυριαρχούνται από φυτοφάγα», ανέφερε. «Αυτό το ζώο δείχνει ότι σχεδόν αμέσως μόλις τα ζώα άρχισαν να γίνονται χερσαία, πειραματίζονταν με τη φυτοφαγία και ενδεχομένως άνοιγαν το δρόμο για τη μεγάλης κλίμακας, ευρέως διαδεδομένη φυτοφαγία που βλέπουμε αργότερα», εξήγησε ο Mann.

Τα ευρήματα δείχνουν επίσης ότι η φυτοφαγία εξελίχθηκε με ανεξάρτητο τρόπο, σε διαφορετικές ομάδες πρώιμων χερσαίων σπονδυλωτών, όχι μόνο στους προγόνους των σύγχρονων ερπετών.

«Η ανακάλυψη δείχνει ότι τα σπονδυλόζωα εξαπλώθηκαν σε νέες οικολογικές θέσεις, συμπεριλαμβανομένης της φυτοφαγίας, πολύ πιο γρήγορα από ό,τι πιστεύαμε» δήλωσε η Μάντιν.

Η ομάδα της εκτιμά πάντως ότι το Tyrannoroter μπορεί να τρεφόταν και με έντομα. Δεν αποκλείει μάλιστα ότι η εντομοφαγία μπορεί να ήταν ένα σημαντικό βήμα πριν από τη φυτοφαγία.

Όπως είπε ο Μαν, η μελέτη ενισχύει τη θεωρία ότι τα φυτοφάγα τετράποδα κατάγονταν από ζώα που τρέφονταν με φυτοφάγα έντομα, από τα οποία πήραν τα εντερικά μικρόβια που απαιτούνται για την πέψη της φυτικής ύλης.

Η κλιματική αλλαγή εκείνης της εποχής απείλησε όμως αυτά τα είδη. Καθώς η κλιματική αλλαγή μετέτρεψε τα υγρά δάση σε πιο άνυδρα περιβάλλοντα, πολλά πρώιμα φυτοφάγα αγωνίστηκαν να προσαρμοστούν και τελικά εξαφανίστηκαν.

Με την εξαφάνιση της χλωρίδας που χρειάζονταν αυτά τα είδη για να επιβιώσουν, τα ζώα έγιναν μια «νεκρή ομάδα που περπατούσε», εξήγησε ο Mann. Αυτό μπορεί να οδήγησε το Tyrannoroter στην εξαφάνιση.

«Τα νέα απολιθώματα αλλάζουν συνεχώς τις ιστορίες μας, και αυτή είναι η περίπτωση ενός νέου απολιθώματος που έρχεται στο φως και αλλάζει ολόκληρη την οπτική μας για την εξέλιξη της ζωής στην ξηρά», υπογράμμισε ο Mann.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Mann, A., Xiong, Z., Calthorpe, A.S. et al. Carboniferous recumbirostran elucidates the origins of terrestrial herbivory. Nat Ecol Evol 10, 193–202 (2026). https://doi.org/10.1038/s41559-025-02929-8

Πηγή: in.gr, Γ. Διάκος, Flash.gr