Σε κίνδυνο το Μουσείο Καποδίστρια

Το Μουσείο Καποδίστρια – Κέντρο Καποδιστριακών Μελετών, Κουκουρίτσα Ευρωπούλων στην Κέρκυρα Την ώρα που η συζήτηση για την προσωπικότητα και...

Το Μουσείο Καποδίστρια – Κέντρο Καποδιστριακών Μελετών, Κουκουρίτσα Ευρωπούλων στην Κέρκυρα

Την ώρα που η συζήτηση για την προσωπικότητα και το έργο του Ιωάννη Καποδίστρια αναθερμαίνεται, το μουσείο στη γενέτειρά του βρίσκεται αντιμέτωπο με τον κίνδυνο να «σιγήσει». Η έλλειψη σταθερής χρηματοδότησης, μόνιμου προσωπικού και επαρκούς υποστήριξης απειλεί τον χώρο όπου φυλάσσεται η μνήμη του πρώτου κυβερνήτη της χώρας.

Ενας παλιός δρόμος προς την Κουκουρίτσα, που στα κερκυραϊκά σημαίνει στην «κορυφή του λόφου» -έξι χιλιόμετρα δυτικά από την πόλη της Κέρκυρας – οδηγεί στο Μουσείο του Καποδίστρια, το μοναδικό στη χώρα αφιερωμένο αποκλειστικά στη ζωή και στο έργο του πρώτου κυβερνήτη της Ελλάδας.

Στα δωμάτια της ιστορικής κατοικίας που ανήκε στην οικογένεια Καποδίστρια, ξεδιπλώνεται η προσωπικότητα του Κερκυραίου κόμη, σε μια αφήγηση που ξεκινά από τα παιδικά του χρόνια στο νησί και κορυφώνεται με τη δολοφονία του στο Ναύπλιο. Οικογενειακά κειμήλια, γνωστοί πίνακες, έπιπλα της αγροτικής έπαυλης, αλλά και τεκμήρια της κυβερνητικής του περιόδου (1828-1831) αποτελούν στην πλειονότητά τους δωρεά της Μαρίας Καποδίστρια-Δεσύλλα, απογόνου του μικρότερου αδελφού του κυβερνήτη και πρώτης γυναίκας δημάρχου της Κέρκυρας, τη δεκαετία του ’50.

Η Μαρία Καποδίστρια-Δεσύλλα στην Κουκουρίτσα το 1970.
[Credit: Συλλογή Μουσείου Καποδίστρια – Κέντρου Καποδιστριακών Μελετών]

Σε μια περίοδο, ωστόσο, που η συζήτηση για τον Καποδίστρια, με αφορμή την ομώνυμη ταινία του Γιάννη Σμαραγδή, «πήρε φωτιά», ο χώρος της μνήμης του, στη γενέτειρά του, βρίσκεται αντιμέτωπος με μια σοβαρή δοκιμασία. Το μουσείο, που άνοιξε πρώτη φορά τις πόρτες του το 1981, κινδυνεύει σήμερα να αναστείλει τη λειτουργία του λόγω οικονομικών δυσχερειών.

«Οι διαθέσιμοι πόροι δεν επαρκούν για την κάλυψη των βασικών λειτουργικών αναγκών και τα ετήσια έξοδα υπερβαίνουν σταθερά τα έσοδα. Κάθε χρόνο καταβάλλεται συστηματική προσπάθεια να βρεθεί χρηματοδότηση μέσα από ιδιωτικές χορηγίες, δωρεές, επιχορηγήσεις και ειδικά προγράμματα, ενώ στην οργάνωση των εκδηλώσεων μας βοηθά ένα μικρό αλλά πολύτιμο δίκτυο εθελοντών», περιγράφει στην «Κ» η ιστορικός και διευθύντρια του μουσείου από το 2019, Μάγια Χαραλαμποπούλου.

Δολοφονία του Ι. Καποδίστρια, 1872, Χαράλαμπος Παχής (1844-1891), λάδι σε καμβά. [Δωρεά Ερασμίας Παντελιού, Συλλογή Μουσείου Καποδίστρια – Κέντρου Καποδιστριακών Μελετών]

«Η έλλειψη επαρκούς και σταθερής χρηματοδότησης δυσκολεύει την καθημερινή λειτουργία του μουσείου και έχει συνέπειες όπως η αναστολή λειτουργίας κατά τους χειμερινούς μήνες, η απουσία μόνιμου προσωπικού και οι περιορισμοί στη συντήρηση. Παράλληλα, επηρεάζει τον προγραμματισμό και την υλοποίηση εκδηλώσεων, περιοδικών και ψηφιακών εκθέσεων, καθώς και ερευνητικών και εκπαιδευτικών προγραμμάτων, θέτοντας σε διαρκή δοκιμασία τη βιωσιμότητα και τη δυναμική του φορέα», προσθέτει η κ. Χαραλαμποπούλου.

Είναι από τις πιο συγκινητικές στιγμές, όταν ακούμε παιδιά που έρχονται δεύτερη φορά να θυμούνται ενθουσιασμένα όσα είχαν μάθει στην πρώτη τους επίσκεψη.

Κι όμως, παρά τις δυσκολίες, το μουσείο παραμένει ζωντανό κύτταρο ιστορικής μνήμης. Σχολεία της Κέρκυρας επισκέπτονται τον χώρο στις τάξεις του δημοτικού και επιστρέφουν, αργότερα, στο γυμνάσιο ή στο λύκειο. «Είναι από τις πιο συγκινητικές στιγμές», λέει η διευθύντρια, «όταν ακούμε παιδιά που έρχονται δεύτερη φορά να θυμούνται ενθουσιασμένα όσα είχαν μάθει στην πρώτη τους επίσκεψη».

Αποψη της μόνιμης βιογραφική έκθεσης, Αίθουσα Επτάνησος Πολιτεία, Μουσείο Καποδίστρια. [Credit: Κέντρο Καποδιστριακών Μελετών]

Το συμβόλαιο με τη δωρεά της απογόνου

Η ιστορία της δημιουργίας του μουσείου -που λειτουργεί και ως Κέντρο Καποδιστριακών Σπουδών- ξεκινά πριν από 47 χρόνια όταν, τον Νοέμβριο του 1979, στο γραφείο του Κερκυραίου δικηγόρου Μάριου Δον. Παϊπέτη υπογράφηκε συμβόλαιο ανάμεσα στη Μαρία Καποδίστρια-Δεσύλλα και εκπροσώπους τριών πολιτιστικών φορέων του νησιού: την Αναγνωστική Εταιρεία Κερκύρας, τη Φιλαρμονική Εταιρεία Κερκύρας και την Εταιρεία Κερκυραϊκών Σπουδών. Με τη δωρεά της, η απόγονος του κυβερνήτη παραχωρούσε στα ιστορικά σωματεία την αγροτική έκταση των 13 στρεμμάτων στην Κουκουρίτσα, ιδιοκτησίας Καποδίστρια, μαζί με την ισόγεια κατοικία όπου δύο χρόνια αργότερα στεγάστηκε το μουσείο.

Η πρώτη σελίδα του συμβολαίου που υπογράφηκε τον Νοέμβριο του 1979, στο γραφείο του δικηγόρου Μάριου Δον. Παϊπέτη, ανάμεσα στη Μαρία Καποδίστρια-Δεσύλλα και σε εκπροσώπους τριών πολιτιστικών φορέων του νησιού: την Αναγνωστική Εταιρεία Κερκύρας, τη Φιλαρμονική Εταιρεία Κερκύρας και την Εταιρεία Κερκυραϊκών Σπουδών.

«Στη διατύπωση του συμβολαίου διαβάζουμε τη δήλωση της δωρήτριας ότι “εις την προκειμένην δωρεάν” προέβη “κινούμενη από αισθήματα αγάπης για την Κέρκυρα και τα κατ’ εξοχήν ως άνω πνευματικά αυτής Ιδρύματα” προς τα οποία εμπιστεύεται τη “διατήρησιν της μνήμης του εξόχου της Κέρκυρας τέκνου Ιωάννου Καποδίστρια”», περιγράφει στην «Κ» ο κ. Παϊπέτης, ο οποίος θυμάται τη συγκινητική μέρα στο γραφείο του.

Ο ίδιος εξηγεί ωστόσο πως χρόνο με τον χρόνο, η συντήρηση ενός τόσο σημαντικού μουσείου που βασίζεται αποκλειστικά στη συνεισφορά τριών τοπικών πολιτιστικών φορέων γινόταν όλο και πιο δύσκολη, καθώς η σημαντική δωρεά της απογόνου του Καποδίστρια δεν συνοδευόταν από κληροδότημα ή άλλους πόρους που θα μπορούσαν να διασφαλίσουν τη μακροπρόθεσμη οικονομική στήριξη του φορέα.

«Τα σωματεία, απόλυτοι κύριοι του ακινήτου κατά το 1/3 εξ αδιαιρέτου το καθένα, αντιμετωπίζουν τα συνηθισμένα οικονομικά προβλήματα με μια μικρή ομάδα Κερκυραίων στο καθένα να μάχεται για την επιβίωση και τη συνέχιση της ιστορικής διαδρομής τους. Μ’ άλλα λόγια δεν περισσεύουν καθόλου χρήματα να διαθέσουν στο μουσείο. Είναι απλό και αυτονόητο».

Το 2012 το μουσείο έκλεισε προσωρινά για λόγους ανακαίνισης. Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 2016, ιδρύθηκε ο Σύλλογος «Οι Φίλοι του Μουσείου Καποδίστρια» με σκοπό να στηρίξει υλικά, αλλά και με τεχνογνωσία τη νέα φάση του μουσείου, που τελικά εγκαινιάστηκε το 2017. Η πρόεδρός του, ιστορικός Ελένη Σταμπόγλη, αναφέρεται στη σημερινή κατάσταση του μουσείου με αισθήματα λύπης τα οποία, όπως λέει, κατακλύζουν όλους όσοι πίστεψαν στο όραμα της επαναλειτουργίας του.

Ιωάννης Καποδίστριας, 1814, Pieter Recco (1765-1820), λάδι σε καμβά.
 [Credit: Συλλογή Μουσείου Καποδίστρια – Κέντρου Καποδιστριακών Μελετών]

«Πολλοί άνθρωποι, νέοι επιστήμονες, φιλόπατρεις Κερκυραίοι “συναντήθηκαν” γύρω από το αίτημα να δημιουργηθεί ένας σύγχρονος μουσειακός φορέας που θα αναδείκνυε συνολικά την προσωπικότητα και το έργο του Ιωάννη Καποδίστρια. Και εν πολλοίς το κατάφεραν: ένα μικρό μουσείο, στην περιφέρεια Ιονίων Νήσων διεκδίκησε ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις, μπήκε στον χάρτη των σχολικών επισκέψεων, κέρδισε εγκωμιαστικά σχόλια από ειδικούς στον χώρο των μουσείων και χάρισε στην Κέρκυρα έναν νέο πόλο ποιοτικού τουρισμού. Ωστόσο, κανένα μουσείο δεν μπορεί να επιβιώσει μόνο του, όπως πιστοποιούν άλλωστε ευρωπαϊκές στατιστικές, πόσω μάλλον ένα μικρό μουσείο που μεγάλο μέρος του χρόνου έχει μικρή επισκεψιμότητα».

Επέτειος χωρίς μουσείο;

Η ίδια τονίζει ότι απαιτείται μία πιο στιβαρή διοικητική δομή, η οποία θα μπορούσε να αντεπεξέλθει στο οικονομικό και το οργανωτικό βάρος της λειτουργίας του μουσείου. Αυτό που πάντως -κατά την ίδια- προέχει είναι να αναγνωρίσει η Πολιτεία τις ευθύνες της.

«Το Μουσείο Καποδίστρια, με δεδομένο το ιστορικό φορτίο που κουβαλά, δεν μπορεί να είναι υπόθεση μόνο κάποιων φιλίστορων πολιτών, ούτε αποκλειστικά της τοπικής κοινωνίας. Ο Ιωάννης Καποδίστριας συνδέεται με τις διαδικασίες μετάβασης από τον προεπαναστατικό κόσμο στην εποχή συγκρότησης του εθνικού κράτους. Οφείλει, επομένως, ο κατεξοχήν πολιτειακός θεσμός, η Βουλή των Ελλήνων, να φροντίσει για την εύρυθμη λειτουργία και ανάπτυξή του».

Δίπλωμα ανακήρυξης του Ι. Καποδίστρια ως επίτιμου πολίτη του καντονιού της Γενεύης, 28 Μαΐου 1816, Συλλογή Μουσείου Καποδίστρια – Κέντρου Καποδιστριακών Μελετών

Στο ίδιο μήκος κύματος είναι και η πρόταση του Μάριου Παϊπέτη. «Η Βουλή των Ελλήνων, που έχει την ιστορική, ηθική και πολιτική υποχρέωση, να αναλάβει μόνιμα τη λειτουργία του μουσείου. Αρκεί η χρηματοδότηση με ένα ορισμένο ύψος, με διαχείριση και αυστηρή λογοδοσία των τριών μη κερδοσκοπικών σωματείων της Κέρκυρας», σημειώνει.

Το μουσείο διανύει την επετειακή περίοδο 2026-2031, η οποία ξεκινά με τη συμπλήρωση των 250 ετών από τη γέννηση του Ιωάννη Καποδίστρια, συνεχίζεται με τα 200 χρόνια από την άφιξή του στην Ελλάδα (2028) και ολοκληρώνεται με τη συμπλήρωση των δύο αιώνων από τη δολοφονία του (2031).

Αποψη της μόνιμης βιογραφική έκθεσης, Αίθουσα Ευρώπη.
[Credit: Μουσείο Καποδίστρια – Κέντρο Καποδιστριακών Μελετών]

«Κι όμως υπάρχει ορατός κίνδυνος το μουσείο, που είναι αφιερωμένο στον Ιωάννη Καποδίστρια και το οποίο πραγματεύεται τη γέννηση του ελληνικού κράτους, να μην μπορεί να υποδεχτεί το κοινό. Τι λέει αυτό για τη σχέση μας με το πρόσφατο παρελθόν μας;» αναρωτιέται η κ. Σταμπόγλη.

Πίσω από την αβεβαιότητα για τη βιωσιμότητα του μουσείου αναδύεται ένα βαθύτερο ζήτημα. Με αυτό κλείνει τη συζήτησή μας η διευθύντριά του Μάγια Χαραλαμποπούλου. «Το διακύβευμα δεν είναι απλώς η τύχη ενός κτιρίου ή ενός οργανισμού, αλλά η σχέση της χώρας με την ιστορική της αυτοσυνειδησία. Η διατήρηση τέτοιων θεσμών αποτελεί ταυτόχρονα πράξη σεβασμού προς το παρελθόν και θεμέλιο για τη διαμόρφωση μιας ώριμης, δημοκρατικής κοινωνίας στο μέλλον».

Πηγή: Β. Κατεχάκη, Καθημερινή