Ένα περιστροφικό μεταλλικό τρυπάνι ηλικίας 5.300 ετών μεταθέτει την ιστορία της τεχνολογίας στην αρχαία Αίγυπτο κατά περισσότερο από δύο χιλιετίες

Αρχική φωτογραφία του αντικειμένου που δημοσιεύθηκε το 1927 από τον Guy Brunton (αριστερά) και το πραγματικό αντικείμενο. [Credit: Martin Od...

Αρχική φωτογραφία του αντικειμένου που δημοσιεύθηκε το 1927 από τον Guy Brunton (αριστερά) και το πραγματικό αντικείμενο. [Credit: Martin Odler]

Μια διεθνής ομάδα ερευνητών διαπίστωσε ότι ένα μικρό και ξεχασμένο εργαλείο από κράμα χαλκού, που ανακαλύφθηκε πριν από έναν αιώνα σε μια νεκρόπολη της Άνω Αιγύπτου, είναι το παλαιότερο μεταλλικό περιστροφικό τρυπάνι που έχει εντοπιστεί στη χώρα του Νείλου. Το αντικείμενο, που χρονολογείται στην Προδυναστική περίοδο, την τέταρτη χιλιετία πριν από την εποχή μας, δείχνει ότι οι Αιγύπτιοι τεχνίτες είχαν κατακτήσει μια εξελιγμένη μηχανική τεχνική διάτρησης πολύ νωρίτερα από ό,τι πιστευόταν μέχρι τώρα, μεταθέτοντας κατά περισσότερο από δύο χιλιετίες την αποδεκτή ημερομηνία για την καθιερωμένη χρήση αυτής της θεμελιώδους τεχνολογίας.

Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Egypt and the Levant, είναι το αποτέλεσμα της συνεργασίας του Πανεπιστημίου του Newcastle και της Ακαδημίας Καλών Τεχνών της Βιέννης. Οι επιστήμονες επανεξέτασαν το αντικείμενο, καταχωρημένο με τον αριθμό 1924.948 A και φυλασσόμενο στο Μουσείο Αρχαιολογίας και Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου του Cambridge, το οποίο ανακαλύφθηκε στον τάφο 3932 του νεκροταφείου Badari. Ο τάφος, που ανήκε σε έναν ενήλικα άνδρα, περιείχε αυτό το αντικείμενο μήκους μόλις 63 χιλιοστών και βάρους περίπου 1,5 γραμμαρίων.

Η πρώτη περιγραφή του, που δημοσιεύθηκε τη δεκαετία του 1920 από τον αρχαιολόγο Guy Brunton, ήταν σύντομη και ίσως γι' αυτό και παραπλανητική: ένα μικρό χάλκινο σουβλί, με ένα κομμάτι δερμάτινο κορδόνι τυλιγμένο γύρω του. Αυτή η σημείωση πέρασε απαρατήρητη για δεκαετίες, κατατάσσοντας το αντικείμενο ως ένα απλό τρυπάνι. Ωστόσο, η μικροσκοπική παρατήρηση αποκάλυψε ένα μοτίβο φθοράς που δεν συνάδει με τη χρήση απλής πίεσης ή κρούσης.

Τρυπάνι σε δράση, τοιχογραφία τάφου της Νέας Βασιλείας από τη Δυτική Θήβα, Τάφος του Ρεχμίρε, αντικείμενο 31.6.25.
[Credit: Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης / Public Domain]

Στο ενεργό άκρο του εργαλείου, οι ερευνητές εντόπισαν λεπτές ραβδώσεις, στρογγυλεμένες άκρες και μια ελαφρά καμπυλότητα. Αυτή η σειρά σημάτων είναι το αποτύπωμα μιας παρατεταμένης και ταχείας περιστροφικής κίνησης. Τα μηχανικά στοιχεία επιβεβαιώνονται από ένα εξαιρετικό οργανικό εύρημα: στο μεταλλικό σώμα παραμένουν προσκολλημένες έξι σπείρες από ένα εύθραυστο δερμάτινο κορδόνι.

Οι συγγραφείς της μελέτης ερμηνεύουν αυτά τα υπολείμματα ως τα τελευταία ίχνη της χορδής του τόξου που, τυλιγμένη γύρω από το στέλεχος, λειτουργούσε με μια κίνηση εμπρός-πίσω για να περιστρέψει το τρυπάνι. Πρόκειται, επομένως, για ένα βασικό εξάρτημα ενός τόξου-τρυπανιού, του αρχαίου ισοδύναμου ενός χειροκίνητου τρυπανιού.

Ο Δρ. Martin Odler, επισκέπτης ερευνητής στη Σχολή Ιστορίας, Κλασικών Σπουδών και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου του Newcastle και κύριος συγγραφέας του άρθρου, τοποθετεί τη σημασία της ανακάλυψης στο πλαίσιο της εποχής. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι είναι διάσημοι για τους λίθινους ναούς τους, τους ζωγραφισμένους τάφους τους και τα εκθαμβωτικά κοσμήματά τους, αλλά πίσω από αυτά τα επιτεύγματα κρύβονταν πρακτικές, καθημερινές τεχνολογίες που σπάνια επιβιώνουν στα αρχαιολογικά ευρήματα. Μία από τις πιο σημαντικές ήταν το τρυπάνι: ένα εργαλείο που χρησιμοποιούνταν για τη διάτρηση ξύλου, πέτρας και χαντρών, επιτρέποντας από την κατασκευή επίπλων μέχρι και διακοσμητικών αντικειμένων. Αυτή η νέα ανάλυση παρείχε αδιάσειστα στοιχεία ότι το αντικείμενο αυτό χρησιμοποιούνταν ως τρυπάνι με τόξο, το οποίο θα παρείχε ταχύτερη και πιο ελεγχόμενη διάτρηση από ό,τι η απλή πίεση ή περιστροφή ενός εργαλείου τύπου σουβλιού με το χέρι. Αυτό υποδηλώνει ότι οι Αιγύπτιοι τεχνίτες είχαν κατακτήσει την αξιόπιστη περιστροφική διάτρηση περισσότερο από δύο χιλιετίες πριν από την ύπαρξη ορισμένων από τα καλύτερα διατηρημένα σετ τρυπανιών.

Πράγματι, τα τρυπάνια με τόξο είναι γνωστά σε μεταγενέστερες περιόδους της αιγυπτιακής ιστορίας, όπως το Νέο Βασίλειο, στα μέσα έως τα τέλη της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. Από εκείνη την εποχή, σώζονται πλήρη παραδείγματα και πολυάριθμες σκηνές από τάφους, ειδικά στην περιοχή της σημερινής δυτικής όχθης του Λούξορ, που δείχνουν τεχνίτες να τρυπάνε χάντρες και ξυλουργικά κομμάτια.

Το αντικείμενο Badari μεταφέρει το ρολόι αυτής της τεχνολογίας πίσω σε μια εποχή πριν από την ενοποίηση της φαραωνικής Αιγύπτου, σε μια στιγμή που η μεταλλουργία του χαλκού άρχιζε να αναπτύσσεται.

Πιο συγκεκριμένα, η σύνθεση του μετάλλου προσθέτει ένα άλλο κρίσιμο επίπεδο πληροφοριών. Η ομάδα πραγματοποίησε μια μη καταστροφική χημική ανάλυση χρησιμοποιώντας φορητή ακτινογραφία φθορισμού. Τα αποτελέσματα, που παρουσιάστηκαν από τον συν-συγγραφέα Jiří Kmošek, αποκάλυψαν ένα ασυνήθιστο κράμα. Το τρυπάνι περιέχει αρσενικό και νικέλιο, με σημαντικές ποσότητες μολύβδου και αργύρου. Μια τέτοια σύνθεση θα είχε παράγει ένα σκληρότερο και οπτικά διακριτό μέταλλο σε σύγκριση με τον τυπικό χαλκό. Η παρουσία αργύρου και μολύβδου μπορεί να υποδηλώνει σκόπιμες επιλογές κράματος και, ενδεχομένως, ευρύτερα δίκτυα υλικών ή γνώσεων που συνδέουν την Αίγυπτο με την αρχαία ανατολική Μεσόγειο κατά την τέταρτη χιλιετία π.Χ.

Το κράμα υποδηλώνει προηγμένες μεταλλουργικές γνώσεις και πιθανώς επαφές σε μεγάλες αποστάσεις για την απόκτηση συγκεκριμένων πρώτων υλών, σκιαγραφώντας μια εικόνα πιο σύνθετων τεχνολογικών ανταλλαγών στην αυγή του αιγυπτιακού πολιτισμού. Η σκληρότητα που επιτυγχάνεται με αυτά τα στοιχεία θα ήταν ιδιαίτερα κατάλληλη για ένα εργαλείο σχεδιασμένο να επεξεργάζεται ανθεκτικά υλικά με ακριβή και επαναλαμβανόμενο τρόπο.

Η έρευνα αυτή αποτελεί μέρος του προγράμματος EgypToolWear, που χρηματοδοτείται από το UKRI (Horizon Europe Guarantee) και επικεντρώνεται στη μελέτη των ιχνών φθοράς από τη χρήση σε αρχαία εργαλεία. Η περίπτωση του τρυπανιού Badari αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα του πώς οι συλλογές των μουσείων, ακόμη και εκείνες που συγκεντρώθηκαν πριν από δεκαετίες, εξακολουθούν να κρύβουν μυστικά που περιμένουν να αποκρυπτογραφηθούν.

Ένα μικροσκοπικό αντικείμενο, που περιγράφεται σε μία μόνο γραμμή σε μια ανασκαφική έκθεση, αποδείχθηκε ότι διατηρεί όχι μόνο μια πρώιμη μαρτυρία της μεταλλουργίας, αλλά και ένα εξαιρετικό οργανικό ίχνος που εξηγεί την πραγματική του λειτουργία.

Martin Odler and Jiří Kmošek, The Earliest Metal Drill of Naqada IID Dating. Ägypten und Levante / Egypt and the Levant (Vol. 35, 2025). DOI: 10.1553/AEundL35s289

Πηγή: LBV Magazine